تبلیغات
هسته ی علمی علوم سیاسی - نگاهی به تاریخچه مجلس در ایران
هسته ی علمی علوم سیاسی
وابسته به بسیج دانشجویی دانشگاه پیام نور بیرجند
وبلاگی که پیش رو دارید، وبلاگ اطلاع رسانی هسته ی علمی علوم سیاسی دانشگاه پیام نور خراسان جنوبی، مرکز بیرجند می باشد.

نگاهی به تاریخچه مجلس در ایران

پنجشنبه 9 دی 1389

نویسنده: حسین باغبانی | طبقه بندی:مقالات آموزشی، 

انتخابات هفتمین دوره مجلس شورای اسلامی، اوایل اسفندماه برگزار می‌شود. با توجه به موقعیت حساس داخلی و بین‌المللی جمهوری اسلامی، این انتخابات بسیار مهم خواهد بود. در این نوشتار، با اشاره‌ای گذرا به تاریخچه قانونگذاری در ایران، به جایگاه مجلس در نظام جمهوری اسلامی ومرور ادوار شش گانه آن می‌پردازیم. در پایان نیز دلایل اهمیت انتخابات مجلس هفتم را بررسی می‌كنیم.

سیاسی / نگاهی به تاریخچه مجلس در ایران

انتخابات هفتمین دوره مجلس شورای اسلامی، اوایل اسفندماه برگزار می‌شود. با توجه به موقعیت حساس داخلی و بین‌المللی جمهوری اسلامی، این انتخابات بسیار مهم خواهد بود. در این نوشتار، با اشاره‌ای گذرا به تاریخچه قانونگذاری در ایران، به جایگاه مجلس در نظام جمهوری اسلامی ومرور ادوار شش گانه آن می‌پردازیم. در پایان نیز دلایل اهمیت انتخابات مجلس هفتم را بررسی می‌كنیم.
    
    مروری بر تاریخچه مجلس در ایران
    در نظام سیاسی ایران تا زمان مشروطه، مجلس قانونگذاری هیچ جایگاهی ندارد. در طول سال‌ها حاكمیت پادشاهان، مردم نقشی در اداره جامعه نداشتند. اگر چه مردم ایران داوطلبانه زمینه سقوط ساسانیان را فراهم كردند و به اسلام كه تأكید زیادی بر نقش شورا و مشورت دارد، گرویدند اما عملاً تا پیروزی انقلاب اسلامی نظام‌های شاهنشاهی بر ایران حكمفرمانی می‌كردند.
    انقلاب مشروطه از نظر تئوریك، موجب تهیه قانون اساسی و ایجاد مجلس گردید اما در عمل ناكام ماند. به دنبال تحصن علما و مردم در دوره قاجار، مظفرالدین شاه در 14 مرداد 1285 (14 جمادی‌الثانی 1324) هـ.ق با صدور فرمانی دستور داد، مجلس مشورتی متشكل از منتخبان، شاهزادگان، علما، اعیان و اشراف، حاكمیت، تجار و اصناف تشكیل شود تا در امور دولتی و مصالح عامه مشاوره كنند. وی چهار روز بعد مجبور شد فرمان دیگری صادر كند و برای به رسمیت شناختن حق حاكمیت تمامی طبقات و اقشار مردم، دولت را به برگزاری انتخابات و تشكیل مجلس مأمور نماید. نخستین مجلس شورای قانونگذاری ایران با خطاب مظفرالدین شاه در 18 شعبان 1324هـ.ق آغاز به كار كرد و براساس اولین نظامنامه انتخاباتی، كسانی می‌توانستند رأی بدهند كه صاحب ملكی باشند و یا حداقل ملك آنها هزار تومان قیمت داشته باشد. در مجلس اول، 156 نماینده حضور داشتند. انتخابات ابتدا دو درجه‌ای بود یعنی در حمله‌ای كسانی را انتخاب می‌كردند. تا سال 1336، دوره مجلس دو ساله بود و پس از آن تا سال 1357، چهار ساله شد، طی این مدت 34 دوره مجلس برگزار شد و مجلس بیست و چهارم در سومین سال خود با پیروزی انقلاب منحل شد. زنان در سال 1343 حق رأی بدست آورند.
    علاوه بر مجلس قانون‌گذاری، در سال 1328 هـ.ق، مجلس سنا نیز فعالیت حضور خود را آغاز كرد. دوره این مجلس ابتدا 6 ساله بود و در سال 1345 به 4 سال كاهش یافت. 30 نفر از 60 عضو سنا (15 نفر تهران + 15 نفر شهرستان‌ها) انتصابی بودند. اعضای سنا را مالكان و تجار بزرگ، وزرا و نظامیان ارشد بازنشسته، سفرا یا استانداران و ... تشكیل می‌دادند.
    بررسی عملكرد مجالس قانونگذاری در طول 24 دوره نشان می‌دهد كه به استثنای دوسه دوره، بقیه مجالس فرمایشی بوده و قوانین ننگینی چون كاپیتولاسیون را تصویب كرده‌اند. در دوره رضاخان و اواخر دوره محمدرضا، با انتخابات فرمایشی، كسانی به مجلس راه می‌یافتند كه هیچ گونه استقلالی در رأی دادن نداشتند. از زمانی كه محمدرضا احزاب دولتی بویژه حزب رستاخیز را تشكیل داد، عملاً مجلس به مهری تبدیل شد كه وظیفه آن تأیید تصمیمات متخذه از سوی شاه بود.
    
    مجلس و نظام جمهوری اسلامی
    پس از پیروزی انقلاب اسلامی در بهمن 1357، با توجه به جایگاه مشورت و شورا در اسلام، مجلس شورای اسلامی فعالیت خود را آغاز كرد و این فعالیت هیچگاه دچار فترت نشد.
    اصل
 56  قانون اساسی مقرر می‌دارد، حاكمیت مطلق بر جهان و انسان از آن خدا است و هم او انسان را بر سرنوشت اجتماعی خویش حاكم ساخته است، هیچ كس نمی‌تواند این حق الهی را از انسان سلب كند یا در خدمت منافع فرد یا گروهی خاص قرار دهد و ملت این حق خدا داد را از طرقی كه در اصول بعد می‌آید، اعمال می‌كند. براساس اصول مختلف قانون اساسی، مردم حق حاكمیت بر سرنوشت خود را كه از طرف خداوند به آنها تفویض شده است، در مواردی كه قانون اساسی به آنها اجازه می‌دهد، از طریق زیر اعمال می‌كنند.
    1. انتخاب نظام جمهوری اسلامی ایران از بین سایر نظام‌های حكومتی
    2. انتخاب اعضای مجلس خبرگان و تصویب قانون اساسی
    3. انتخاب مقام رهبری طبق اصل 107 قانون اساسی
    4. انتخاب نمایندگان مجلس شورای اسلامی
    5. شركت در همه‌پرسی‌های مربوط به مسایل مهم اقتصادی، سیاسی، اجتماعی و فرهنگی
    6. انتخاب رییس‌جمهور
    7. انتخاب اعضای شورای اسلامی
    8. شركت در امر به معروف و نهی از منكر
    با توجه به اختیاراتی كه مجلس شورای اسلامی دارد، این نهاد در هیچ شرایطی قابل تعطیل شدن نیست (برخلاف شوراهای اسلامی كه برای حدود دو دهه تشكیل نشدند) حتی در شرایطی بسیار سخت نظیر جنگ تحمیلی، انتخابات مجلس شورای اسلامی در حوزه‌های مناطق جنگ‌زده تعطیل نشد.
    
    اختیارات و صلاحیت‌های مجلس

    مجلس شورای اسلامی دارای دو نوع صلاحیت است:
    الف – صلاحیت عام: منظور از صلاحیت عام اختیارات كلی است كه مجلس در عموم مسایل در حدود مقرر در قانون اساسی از نظر وضع قانون دارد. مجلس تنها نهادی است كه حق قانونگذاری در عموم مسایل مربوط به مملكت را دارد. البته مجلس شورای اسلامی حق وضع قوانینی كه با اصول و احكام شرعی یا قانون اساسی مغایرت داشته باشد ندارد را (اصل 72). علاوه بر این مجلس حق تحقیق و تفحص در امور كشور را نیز دارا می‌باشد.
    ب ـ صلاحیت خاص: منظور از صلاحیت خاص مواردی است كه اتخاذ تصمیم در این موارد طبق قانون اساسی منحصراً در صلاحیت مجلس است و مقامات دیگر مثلاً قوه مجریه، حق تصمیم‌گیری دراین موارد را ندارد. این صلاحیت‌ها به شرح زیر است:
    1. تصویب عهد‌نامه‌ها و قراردادهای بین‌المللی
    2. اصلاحات جزئی در خطوط مرزی كشور (به تصویب چهارپنجم نمایندگان)
    3. اجازه اعمال بعضی محدودیت‌ها در اداره امور امینیتی كشور
    4. اجازه اخذ وام و كمك‌های بلاعوض
    5. اجازه استخدام كارشناس خارجی
    6. تصویب انتقال آثار ملی مشروط بر اینكه از نفایس منحصر به فرد نباشد و ...
    علاوه بر این، مجلس صلاحیت‌ها، حق عزل و نصب وزرا طرح سؤال از رییس‌جمهور و وزراء و استیضاح آنها، تعیین حقوقدانان شورای نگهبان و ... را دارد. و براساس چنین صلاحیت‌هایی است كه حضرت امام خمینی(ره) فرمودند: «مجلس در رأس امور است».
    
    مروری بر ادوار شش‌گانه مجلس شورای اسلامی
    از پیروزی انقلاب اسلامی تاكنون شش دوره مجلس شورای اسلامی تشكیل شده است.
    
    1. مجلس دوره اول
    انتخابات اولین دوره مجلس شورای اسلامی در بیست و چهارم اسفندماه 1358 برگزار شد. در این دوره 10 میلیون و 871 هزار و 645 نفر رأی دادند. با توجه به شرایط انقلابی جامعه ایران، این دوره، به خاطر اختلاف‌نظر شدید نمایندگان كه از طیف‌ها و گروه‌های مختلف سیاسی بودند، به تغییر قوانین قدیمی و تصویب قوانین جدید مشغول شد. البته وقوع جنگ در سال 1359، سال‌های پایانی دوره مجلس اول را به خود مشغول كرد.
    
    2. مجلس دوره دوم
    انتخابات دومین دوره مجلس در بیست و ششم فروردین ماه 1363 برگزار شد. برگزاری انتخابات این دوره با تصرف بخش‌هایی از مناطق مرزی كشور توسط نیروهای عراق مصادف بود، اما انتخابات حوزه‌های جنگ زده برای مهاجرین آن شهرها در حوزه‌های مجاوز برگزار شد. در این دوره 15 میلیون و 822 هزار و 70 نفر در انتخابات شركت كردند و فعالیت مجلس در این دوره شدیداً تحت‌الشعاع جنگ قرار داشت. علاوه بر این، برخی از مسایل سیاست خارجی نظیر تداوم دشمنی آمریكا و حمایت از عراق نیز از دل‌مشغولی‌های مجلس دوم بود.
    
    3. مجلس دوره سوم
    در نوزدهم فروردین ماه 1367 كه آخرین سال جنگ تحمیلی بود، 16 میلیون و 714
 هزار و 281 نفر به پای صندوق‌های رأی رفتند تا نمایندگان مجلس سوم را انتخاب كنند. علاوه بر پایان جنگ، این دوره شاهد رحلت جانسوز حضرت امام خمینی(ره) نیز بود. مباحث سازندگی ویرانه‌های جنگ ذهن مشغولی این مجلس بود.
    
    4. مجلس دوره چهارم
    انتخابات این دوره در 21 فروردین 1371 برگزار شد و 18 میلیون و 767 هزار و 47 نفر یعنی حدود 60 درصد از واجدین شرایط رأی دادن در انتخابات شركت كردند. تداوم سازندگی همچنان در رأس دستور كارهای مجلس این دوره بود.
    
    5. مجلس دوره پنجم
    ششمین دوره انتخابات مجلس در هجدهم اسفندماه 1374 با حضور 24 میلیون و 717 هزار و 88 نفر (یعنی حدود 70 درصد) برگزار شد. مقابله با برخی از مسایل خارجی نظیر افزایش فشارهای آمریكا و اروپا بویژه پس از اعمال تحریم‌های آمریكا علیه ایران مهم‌ترین موضوع كاری مجلس پنجم بود.
    
    6. مجلس دوره ششم
    انتخابات ششمین دوره مجلس شورای اسلامی در بهمن 1378 با حضور حدود 27 میلیون (70 درصد) برگزار شد. این دوره كه پس از انتخابات آقای سیدمحمد خاتمی به ریاست جمهوری آغاز به كار كرد، توسعه سیاسی در عرصه داخلی و تنش‌زدایی در عرصه سیاست خارجی را در دستور كار خود قرار داد.
    
    
مجلس هفتم

    شرایطی كه در آستانه برگزاری انتخابات مجلس هفتم وجود دارد، ضرورت حضور گسترده‌تر مردم را در انتخابات می‌طلبد. جمهوری اسلامی به رغم مبانیت تولید سلاح‌های هسته‌ای با شرع اسلام در طول ماه‌های گذشته به اهتمام تلاش برای دستیابی به این گونه سلاح‌ها به شدت تحت فشار قدرت‌های خارجی قرار گرفت و اگر اجماع سران نظام مبنی بر مصلحت‌اندیشی و حفظ حاكمیت نظام نبود، ممكن بود تمامیت ارضی كشور خدشه‌داری ‌گردد. به هر حال حتی پس از پذیرش پروتكل الحاقی ؟؟ منع گسترش تسلیحات هسته‌ای، فشارهای خارجی بر روی جمهوری اسلامی وجود دارد، و اگر پشتیبانی مردم از نظام كه خود را از طریق انتخابات نشان می‌دهد كمتر شود، فشارهای مذكور بیشتر می‌گردد. برای خنثی كردن تهدیدهای خارجی، حضور گسترده مردم در پای صندوق‌های رأی، ثبات و امنیت جمهوری اسلامی را مانند گذشته تثبیت می‌نماید.
    امید است مردم فهیم ایران بار دیگر با شركت گسترده در انتخابات بیست و یكمین انتخابات را به حماسه جاوید دیگری تبدیل كنند.
    مقابله با مشكلات اقتصادی و اجتماعی، تصویب پروتكل الحاقی، تلاش برای پیوستن به سازمان تجارت جهانی ... از مسایل مهمی هستند كه مجلس هفتم باید به آن بپردازد.

با تشکر : غیرتی

نظرات() 
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر

← آخرین پستها

← نویسندگان

← آمار وبلاگ

  • کل بازدید :
  • بازدید امروز :
  • بازدید دیروز :
  • بازدید این ماه :
  • بازدید ماه قبل :
  • تعداد نویسندگان :
  • تعداد کل پست ها :
  • آخرین بازدید :
  • آخرین بروز رسانی :